Inhoud artikel

Hoe ontstaat kennis over ME/cvs? Wie bepaalt welke kennis betrouwbaar is? En wat gebeurt er wanneer de kennis en ervaringen van patiënten niet worden erkend door artsen? Dat zijn belangrijke vragen in het recente artikel van Chloé de Canson. 

De Canson is onderzoeker op het gebied van geschiedenis, filosofie en wetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. In haar werk onderzoekt zij onder andere hoe wetenschappelijke kennis tot stand komt en welke rol verschillende vormen van kennis daarin spelen. 

Artikel

In haar artikel Patient’s knowledge, doctor’s ignorance: The production of knowledge about myalgic encephalomyelitis kijkt zij specifiek naar de manier waarop kennis over ME/cvs is ontstaan en wordt doorgegeven. Daarbij onderzoekt ze ook waarom er zo’n grote afstand kan bestaan tussen de ervaringen en kennis van mensen met ME/cvs en de kennis die binnen de medische wereld beschikbaar is. 

Voor haar analyse gebruikt De Canson veel verschillende wetenschappelijke en filosofische bronnen. Het werk van filosoof Elizabeth Barnes over vertrouwen, wantrouwen en medical gaslighting komt daarbij meerdere keren aan bod. 

Inleiding 

Patiënten weten uit eigen ervaring welke klachten en symptomen zij hebben. Artsen beschikken vanuit hun opleiding en ervaring over kennis over ziekten, mogelijke oorzaken, prognoses en behandelingen. Die twee vormen van kennis vullen elkaar in principe aan. 

Toch is de verhouding tussen patiënten en artsen niet altijd gelijkwaardig. Artsen worden binnen de gezondheidszorg gezien als deskundigen en autoriteiten. De kennis van patiënten over hun eigen lichaam en ziekte wordt daarentegen niet altijd als betrouwbare medische kennis beschouwd. 

De Canson onderzoekt hoe deze verhouding bij ME/cvs is ontstaan en welke gevolgen dit heeft. Daarbij bouwt ze onder meer voort op het werk van Elizabeth Barnes. Barnes schrijft over vertrouwen en wantrouwen in de medische zorg en over medical gaslighting: situaties waarin de ervaringen of klachten van een patiënt worden ontkend, geminimaliseerd of aan een verkeerde oorzaak worden toegeschreven. 

Barnes baseert haar analyse onder meer op mensen met chronische Lyme en andere infectie-geassocieerde chronische aandoeningen. De Canson vraagt zich af in hoeverre deze analyse ook van toepassing is op ME/cvs. 

De geschiedenis en wetenschap van ME/cvs 

Myalgische encefalomyelitis (ME/cvs) kreeg zijn naam van Melvin Ramsay, die de ziekte beschreef naar aanleiding van een uitbraak in 1955 in het Royal Free Hospital in Londen. Ramsay beschreef onder meer neurologische en spierafwijkingen. 

Een belangrijk kenmerk van ME/cvs is post-exertionele malaise (PEM): een duidelijke en vaak langdurige verergering van klachten na inspanning. Die inspanning kan lichamelijk zijn, maar ook cognitief, emotioneel of bestaan uit dagelijkse activiteiten zoals rechtop zitten of praten. 

De ernst van PEM verschilt sterk per persoon. Bij ernstige ME/cvs kan zelfs minimale activiteit een duidelijke verslechtering veroorzaken. De gevolgen kunnen dagen of weken aanhouden en bij sommige mensen veel langer duren. 

In de afgelopen decennia zijn verschillende lichamelijke afwijkingen bij mensen met ME/cvs onderzocht. Onderzoek heeft onder meer gekeken naar het immuunsysteem, het zenuwstelsel, de bloedsomloop en het energiemetabolisme. Ook zijn veranderingen na inspanning onderzocht. 

De Canson gebruikt deze ontwikkelingen om te laten zien dat kennis over ME niet statisch is. Tegelijkertijd bestaat er een grote kloof tussen de hoeveelheid onderzoek die inmiddels beschikbaar is en de kennis die in de dagelijkse medische praktijk wordt toegepast. 

De PACE-studie en de discussie over behandeling 

Een belangrijk onderdeel van de geschiedenis van ME/cvs is de discussie over cognitieve gedragstherapie (CGT) en graded exercise therapy (GET). De PACE-studie onderzocht deze behandelingen bij mensen met ME/cvs. 

In de oorspronkelijke publicaties werden verbeteringen gerapporteerd bij deelnemers die deze behandelingen kregen. De studie kreeg echter veel kritiek, onder meer op de onderzoeksopzet, de gebruikte uitkomstmaten en de manier waarop verbetering werd vastgesteld. 

De discussie rond PACE is relevant voor het betoog van De Canson, omdat GET uitgaat van het geleidelijk verhogen van lichamelijke activiteit. Dat staat op gespannen voet met het centrale kenmerk van ME: het feit dat inspanning juist een langdurige verergering van klachten kan veroorzaken. 

De geschiedenis van PACE laat volgens De Canson zien hoe bepaalde ideeën over ME/cvs invloed kunnen krijgen op de medische kennis en praktijk, ook wanneer daar later fundamentele kritiek op komt. 

Hoe leren artsen over ME/cvs

Artsen bouwen hun kennis op tijdens hun opleiding, door klinische ervaring, vakliteratuur, richtlijnen, congressen, onderzoek en contacten met collega’s. 

Voor ME/cvs is die kennisoverdracht volgens De Canson problematisch. ME/cvs heeft geen eigen medisch specialisme en de ziekte krijgt in medische opleidingen en vervolgopleidingen relatief weinig aandacht. Daardoor kunnen artsen in de praktijk patiënten behandelen zonder over voldoende specifieke kennis over ME/cvs te beschikken. 

Dat gaat niet alleen over de herkenning van de ziekte. Ook kennis over bijvoorbeeld PEM, de mogelijke ernst van ME/cvs en de gevolgen van inspanning kan ontbreken. 

De Canson beschrijft daarnaast het bestaan van een zogenoemd ‘verborgen curriculum’. Daarmee wordt bedoeld dat jonge artsen niet alleen leren uit officiële onderwijsprogramma’s, maar ook uit de houding en opmerkingen van ervaren collega’s. 

Wanneer ervaren artsen ME/cvs bijvoorbeeld vooral benaderen als een psychisch probleem of de klachten van patiënten wantrouwen, kunnen deze opvattingen worden overgenomen door jonge artsen. Zo kunnen aannames over de ziekte zich blijven verspreiden, ook wanneer ze niet goed worden ondersteund door wetenschappelijk bewijs. 

Hoe ontstaat medische onwetendheid 

De Canson gebruikt hierbij het begrip agnotologie. Dit is de studie van de manier waarop onwetendheid ontstaat en wordt geproduceerd. 

Wetenschapshistoricus Robert Proctor, die de term agnotologie introduceerde, maakt onderscheid tussen verschillende manieren waarop onwetendheid kan ontstaan. Soms wordt onwetendheid bewust gecreëerd, bijvoorbeeld door twijfel te zaaien over bestaande kennis. In andere gevallen ontstaat onwetendheid doordat bepaalde kennis systematisch niet wordt onderzocht, onderwezen of meegenomen. 

De Canson gebruikt dit concept om te onderzoeken hoe de beperkte medische kennis over ME/cvs in stand kan blijven. 

Daarbij bespreekt zij ook de rol van financiering, beleid en historische opvattingen over de ziekte. Ze wijst onder andere op de beperkte financiering van ME-onderzoek en op de invloed die controversiële onderzoeksrichtingen hebben gehad op de manier waarop naar ME wordt gekeken. Zo zouden verzekeringsmaatschappijen en het Britse ministerie van Werk en Pensioenen (DWP) er financieel baat bij hebben dat de controverse rond ME/cvs blijft bestaan. Er moet nog verklaard worden waarom er ondanks dat dit onderzoek zo invloedrijk was, waarom er onder financiering is ontstaan en M.E/cvs uit het medische curriculum is gehaald. 

Ook gender speelt in haar analyse een rol. ME komt vaker voor bij vrouwen. De geschiedenis van de geneeskunde laat zien dat klachten van vrouwen en aandoeningen die minder goed begrepen werden, regelmatig werden verklaard vanuit psychologische of psychosociale factoren. De Canson onderzoekt of dergelijke patronen ook een rol hebben gespeeld bij ME/cvs. 

Patiënten als kenners van hun eigen ziekte 

Een belangrijk onderdeel van het artikel is de manier waarop mensen met ME/cvs zelf kennis ontwikkelen. 

Wanneer betrouwbare medische informatie beperkt beschikbaar is, gaan patiënten vaak zelf op zoek naar informatie. Zij lezen wetenschappelijke artikelen, volgen nieuw onderzoek, wisselen ervaringen uit en bespreken bevindingen met onderzoekers en andere patiënten. 

Zo ontstaan zogenoemde lekenexperts: mensen die geen medische opleiding hebben, maar door jarenlange ervaring en zelfstandig onderzoek veel specifieke kennis over hun aandoening hebben opgebouwd. 

De Canson beschrijft verschillende voorbeelden van patiëntgestuurd onderzoek. Zo hebben patiënten bijgedragen aan onderzoek naar onder meer lactaatwaarden en andere kenmerken van ME/cvs. Er zijn ook onderzoeken gedaan naar een type schimmel wat de ziekte kan veroorzaken, daarnaast wordt er ook onderzoek gedaan doormiddel van data en machine learning samen met het OMF (Open Medicine Foundation). Via een patiëntengemeenschap op Twitter is er ook een behandeling met Nattokinase ontdekt. Door patiëntengemeenschappen zijn er ook contacten ontstaan tussen patiënten en onderzoekers. 

Een belangrijk punt in haar analyse is dat patiënten daarbij niet alleen hun persoonlijke ervaringen delen. Zij zoeken actief naar wetenschappelijke verklaringen, vergelijken onderzoeksresultaten en brengen nieuwe vragen onder de aandacht van onderzoekers. 

Dat roept een belangrijke vraag op: wanneer wordt kennis van een patiënt beschouwd als persoonlijke ervaring en wanneer wordt die kennis serieus genomen als relevante informatie over een ziekte? 

Vertrouwen, wantrouwen en medical gaslighting 

Hier komt het werk van Elizabeth Barnes opnieuw naar voren. 

Barnes stelt dat vertrouwen tussen arts en patiënt belangrijk is voor goede medische zorg. Tegelijkertijd vraagt vertrouwen om een bepaalde mate van competentie. Als patiënten het gevoel hebben dat een arts onvoldoende kennis heeft van hun aandoening, kan dat vertrouwen onder druk komen te staan. 

Bij ME/cvs is dit extra ingewikkeld. Sommige patiënten hebben jarenlang informatie verzameld over hun ziekte en volgen de wetenschappelijke ontwikkelingen nauwgezet. Tegelijkertijd kunnen zij te maken krijgen met artsen die weinig specifieke kennis over ME/cvs hebben. 

Volgens De Canson kan daardoor een situatie ontstaan waarin de patiënt meer specifieke kennis over de eigen ziekte heeft dan de arts die de patiënt behandelt. 

Wanneer de arts de ervaringen van de patiënt vervolgens niet serieus neemt of deze ervaringen probeert te verklaren vanuit een onjuist beeld van de ziekte, kan volgens De Canson sprake zijn van medical gaslighting. 

Daarbij is het volgens haar belangrijk om niet alleen te kijken naar het gedrag van individuele artsen. Als een patiënt steeds opnieuw wordt geconfronteerd met dezelfde verkeerde aannames, kan dat ook wijzen op problemen in de manier waarop kennis binnen het medische systeem wordt geproduceerd, onderwezen en verspreid. 

Conclusie 

Het artikel van Chloé de Canson gaat uiteindelijk over meer dan de vraag hoeveel artsen weten over ME/cvs. Het gaat over wie bepaalt wat als medische kennis wordt gezien. 

Volgens De Canson is de beperkte kennis over ME/cvs niet alleen het gevolg van het feit dat de ziekte complex is. Ook de manier waarop onderzoek is gefinancierd, welke onderzoeksrichtingen aandacht kregen, wat artsen tijdens hun opleiding leerden en welke opvattingen binnen de medische wereld werden doorgegeven, hebben invloed gehad op de huidige kennis. 

Daar tegenover staat een patiëntengroep die noodgedwongen zelf veel kennis heeft opgebouwd. Mensen met ME/cvs zoeken wetenschappelijke informatie, volgen onderzoek en werken soms rechtstreeks samen met onderzoekers. 

De Canson betwist daarmee de aanname dat patiënten geen deskundige kennis kunnen hebben over de medische aspecten van hun eigen ziekte. Tegelijkertijd laat zij zien dat het probleem niet eenvoudig kan worden opgelost door patiënten en artsen op te roepen elkaar meer te vertrouwen. 

Vertrouwen vraagt immers om goede kennis. En zolang patiënten ervaren dat hun kennis en ervaringen structureel minder zwaar wegen dan de beperkte kennis die binnen het medische systeem beschikbaar is, blijft de vraag bestaan: wie bepaalt wat we over ME/cvs weten? 

De hiervoor gebruikte bron:

Kennis van de patiënt, onwetendheid van de arts: De productie van kennis over myalgische encefalomyelitis – ScienceDirect